Een oorzaak gevolg diagram maken

Verschillende soorten problemen

Er zijn twee soorten problemen: convergente problemen en divergente problemen. Voor convergente problemen is er nagenoeg maar één antwoord mogelijk. Bijvoorbeeld: je hebt een bord soep die je wilt opeten. Daarvoor heb je een voorwerp nodig om de soep naar je mond te brengen zonder te knoeien. Het is heel moeilijk om een andere oplossing te bedenken die net zo goed werkt als een lepel. Voor divergente problemen zijn meerdere antwoorden mogelijk of is een combinatie van oplossingen nodig.

Een typisch divergent probleem

Een onbalans in een ecosysteem is een typisch divergent probleem omdat er veel verbanden liggen tussen de verschillende oorzaken en dus is er ook geen kant en klare oplossing te vinden. Omdat dé oplossing niet bestaat, is het ook moeilijk om gefundeerd onderzoek te doen en dat is ook de reden waarom er verschillende meningen bestaan over bijvoorbeeld de oorzaak van de opwarming van de aarde.
Zulke complexe situaties komen steeds meer voor in onze maatschappij. Om je leerlingen voor te bereiden op hun leven in de maatschappij, kan je er dan ook niet omheen om complexe problemen in de klas te bespreken.

Een complex probleem werkt vaak demotiverend

Wanneer je het met je klas over complexe problemen hebt, dan kan dit demotiverend werken omdat ze door de bomen het bos niet meer zien.

Hoe kan je complexe problemen bespreken?

Een complex probleem kan je aan de hand van een oorzaak-gevolg diagram bespreken. Een oorzaak-gevolg diagram is een schematische weergave van een probleem en haar deelproblemen. Hoe complexer het probleem, des te uitgebreider het schema zal zijn. Bij het maken van een oorzaak-gevolg diagram is er niet persé één antwoord mogelijk. Maar is het vooral een middel om discussie op gang te brengen over wat de kernoorzaak van een probleem zou kunnen zijn. Vaak wordt een oorzaak-gevolg diagram als lineair model getekend, maar bij complexe problemen is er vaak een versterkend effect te meten door middel van causale loops. Door ze een oorzaak-gevolg diagram te laten maken en ze met een mogelijke oplossing te laten komen, geef je ze het gevoel dat er iets aan het probleem gedaan kan worden.

Aan de hand van onderstaand filmpje heb ik 2 oorzaak gevolg diagrammen gemaakt. Het ene een versimpelde weergave en de ander een complexe weergave met causale loops.

Welke vaardigheden bevordert een oorzaak-gevolg oefening

Om leerlingen op hun toekomst voor te bereiden wordt het steeds belangrijker om ze een kritische mindset mee te geven. Zo’n kritische mindset wordt bevorderd door het gestructureerd na te denken en te discussiëren over complexe problemen. Daarvoor zijn ook 21e -eeuwse vaardigheden nodig. De volgende 21e -eeuwse vaardigheden worden met deze oefening bevorderd: Kritisch denken, creatief denken, samenwerken, communiceren, informatievaardigheden.

Wanneer kan je een oorzaak-gevolg diagram inzetten?

Bij het bespreken van complexe situaties is een oorzaak-gevolg diagram een handig middel om structuur aan te brengen in de wanorde. Het maakt niet uit of het een economisch, technisch of maatschappelijk probleem is, zolang er maar niet één oplossing bestaat.

Wanneer je het eens bent over de kernoorzaak, zou je voor deze oorzaak een oplossing kunnen bedenken. Dit zorgt ervoor dat je meerdere deelproblemen kunt oplossen.
Voor welke doelgroep is dit een interessante oefening?
In principe is deze oefening voor ieder niveau en iedere leeftijdsgroep geschikt. Het hangt er alleen vanaf hoe gestructureerd je de oefening zelf voorbereidt en in welke mate je de leerlingen begeleidt tijdens de uitvoering van de oefening. Bij de onderbouw of op het vmbo/mbo is het misschien handig om de leerlingen meer structuur te geven of bijvoorbeeld de probleemstelling te versimpelen dan bij de bovenbouw of bij havo/vwo-leerlingen.

Hoe ga je tewerk?

Aan de hand van onderstaand voorbeeld kan je je les voorbereiden.

  1. Kies een complexe situatie die je wilt bespreken in de klas die voor jouw doelgroep geschikt is en zoek naar een goed voorbeeld ter inleiding van de oefening, bijvoorbeeld door een kort filmpje te laten zien.
  2. Schrijf voor jezelf oorzaken en gevolgen op losse post-its aan de hand van het filmpje en scheid relevante informatie van minder relevante informatie.
  3. Plak de post-its op een groot vel papier en verbindt de post-its met pijlen.
  4. Afhankelijk van hoe geavanceerd je te werk gaat kan je aangeven of een oorzaak een positief of negatief effect heeft op het gevolg. Vanuit één oorzaak kunnen meerdere gevolgen voortvloeien en meerdere oorzaken kunnen één gevolg teweegbrengen.
  5. Kies voor jezelf een hoofdoorzaak (maak evt. een foto van het resultaat).
  6. Bedenk voor jezelf hoe gestructureerd je de leerlingen wilt laten werken
    • Wil je ze in bepaalde groepen laten werken
    • Wil je ze de oorzaken en gevolgen al meegeven, of wil je dat ze deze zelf bedenken
    • Laat je ze eerst relevant informatie van niet-relevante informatie scheiden.
  7. Laat het filmpje in de klas zien en geef ze de opdracht om de oorzaken en gevolgen aan elkaar te koppelen a.d.h.v. evt. vooraf gemaakte kaartjes.
  8. Ondersteun de leerlingen door coachend vragen te stellen.
  9. Evalueer/ discussieer met de leerlingen of ze voldoende informatie hebben, waarom hun schema er zo uit ziet en wat ze het belangrijkste probleem vinden en waarom.
  10. Laat de leerlingen evt. oplossingen bedenken voor het gekozen probleem.

Voor in de klas:

Mogelijke filmpjes over klimaatverandering:


Een Engelse versie